Ekosistemler

 

 Tatlısu Ekosistemleri Araştırma Birimi (TEAB)

 

Sürdürülebilir kullanımı mümkün bir doğal kaynak olan “tatlısu”, yeryüzünde yaşamın sürekliliği için en temel gereksinimdir. Göller, nehirler ve rezervuarlarda bulunan ve insan kullanımına açık su, tatlısu kaynaklarınının %0.26’sıdır. Tatlısu ekosistemler ve barındırdığı su günümüzde artan dünya nüfusuyla birlikte artan tarımda sulama suyu ihtiyacı gibi hızlı tüketim, arıtılmamış evsel ve sanayi atıksu deşarjlarıyla kirlenmekte ve kullanılabilir miktarlar azalmaktadır. Böylece sucul eksositemleri kullanma ile koruma arasındaki denge bozulmakta ve dolayısıyla sürdürülebilir kullanımdan uzaklaşılmaktadır.

Tarım ve şehirleşmedeki artış sonucu ortaya çıkan hidrolojik değişimler, besin tuzu artışı ve kirlenme baskısı altında yeraltı ve yüzey suları ve destekledikleri ekosistemler (göller, akarsular ve lagünler) şimdi de bunlara ek olarak iklim değişikliğinin doğrudan ve dolaylı baskısı sonucu ekosistemler işlev ve değerlerini kaybetmektedirler (alg patlamaları, biyoçeşitlilik azalması, balık ölümleri, azot döngüsünün kırılması vb.).

TEAB’in temel amacı tatlısu kaynakları ve ekosistemlerini havza temelli bakışla, yeraltı suları ve yüzey sularını bütünleşik olarak ele alarak akarsu, göl ve lagünel ekosistemlerinin hidrolojik, hidrojeolojik, hidrokimyasal faktörlerle ile bu sucul ekosistemlerin dinamik yapılarındaki biyolojik faktörleri günümüzde (sucul ekoloji) ve geçmişte (paleolimnoloji) birleştiren disiplinler-arası ve –üstü yapıda araştırmaktır. TEAB kapsamında “temel bilim araştırmaları” “bilgi teknolojileriyle” bütünleştirilerek su kaynaklarının sürüdürülebilir akılcı koruma-kullanma arasındaki dengeyi gözeten, “yönetim bilimlere” uzanan bütüncül bir yapı kurgulanmaktadır. TEAB, günümüz ve geleceğin 'daha sıcak' dünyasında, tatlısu ekosistemlerine olan etkilere uyum, azaltma ve koruma/restorasyon ihtiyaçlarıyla sosyoekonomik gelişmeyi dengeleyecek optimal kararların verilmesine yardımcı olacak“sürdürülebilir tatlısu kaynakları ve ekosistemleri” yönetim hedeflerini geliştirmek için tasarlanmıştır. TEAB sürdürülebilir kalkınma yönünden ulusal yönetmelikler ve protokollerle uyum içindedir.

Bu amaçla TEAB, Orta Doğu Teknik Üniversitesi’nde yer alan birikimli ve deneyimli araştırmacıları bir araya getiren disiplinlerarası ve üstü bir yapı ile; yüzey ve yeraltı sularının temel hidroloji ve hidro-meteroloji, hidro-jeoloji ve hidro-jeokimyası, biyolojik değişkenler, ekoloji, paleoekoloji ve ekogenetiği gibi temel bilim alanlarında çalışan araştırmacıları içermektedir. Temel bilim bulgularıyla bilgi teknolojilerindeki mevcut deneyimi; modelleme, coğrafi bilgi sistemleri ve Uzaktan algılama ile birleştiren veri toplama analizinde kolaylık sağlayarak geleceğe dönük hidrodinamik ve ekosistem modellemeleriyle öngörüler üretecektir. Üretilecek olan bu bilgi birikimi ve deneyim sosyoekonomik gelişme ile ekosistemin işlev ve değerleri arasında sürdürülebilirliği sağlayarak özellikle küresel iklim değişimi ile diğer etkilerini azaltma, uyum ve restorasyon öngörüleri ortaya çıkaracaktır. 

   

TEAB ekibi

TEAB’in başarıyla hedeflerine ulaşabilmesi ve kendi sürdürülebilirliğine ulaşmasındaki önemli adım uygulamacı kurumlarla kurulacak olan sıkı bağlardır. TEAB araştırıcılarının disiplinlerarası yapısı ve yaklaşımı bu merkezin projeleri için katma değerdir. TEAB ekibi yüzey ve yeraltı sularının hidrojeolojik yapısı, hidrojeokimyası, yüzey ve yeraltısuları yönetim planlaması, akiferlerin dolma ve boşalma modelleri, operasyonel hidroloji ve su kaynakları yönetimi, kullanılabilir su kaynakları analizi kapsamında ülkemizin dört bir tarafında araştırma projeleri yürütmüşlerdir. Yine ekip tatlısu ekosistemlerin güncel ve geçmiş ekolojik yapıları ve insan etkisi altındaki değişimleri ve restorasyonu, sulakalan yönetimi, endemik, ekonomik, hassas ve nadir tür populasyon dinamiği ve genetik yapısı araştırmaları yürütmüştür. Bilgi teknolojileri ve modelleme kapsamında hidrolojik yapı ve ekosistem dinamiklerinin modelleri ve su kaynakları ve ekosistem değişkenlerinin GIS ve RS teknikleriyle belirlenmesi ve CBS tabanlı veri bankalarının oluşturulması konusunda proje ekibinin yüksek deneyimi bu alanda çok sayıda proje tamamlamıştır. TEAB yapısında temel bilim ve bilgi teknolojileri bulgularını sosyo-ekonomik analizlerle birleştirerak koruma ve kullanma arasında dengeyi sağlayacak deneyim TEAB ekibi içinde yerel, bölgesel, ulusal ve uluslararası boyutda ekosistem korunmasında sosya-ekonomik boyutlar ve koruma yaklaşımları kapsayan projeler yürütülmüş olmasıyla tescillenmiştir. 

TEAB yapısı ve kurgusundaki organizasyon sonucu ortaya çıkan bütünsel disiplinlerarası ve üstü yapı, büyük bütçeli, çok katılımlı konsorsiyum  projelerindeki (örn: AB çerçeve ve TÜBİTAK 1007) kurgulamalarla örtüşmektedir.

 

 

 

Deniz Ekosistemleri ve İklim Araştırmaları (DEKOSİB)

Küresel iklim değişiminin bölgesel etkilerine uyum, yer sistemi araştırmalarının (deniz, kara, atmosfer, ekosistem) karar ve politika süreçlerine bilimsel destek sağlanması ile olanaklıdır. Bu amaçla, birçok ülkede devlet destekli iklim araştırma merkezleri kurulmuş, uluslararası bilimsel işbirliğine olanak sağlanmıştır. Öte yandan, iklim değişiminin, denizler ve okyanus kıta sahanlıklarını içeren yerel ve bölgesel etkilerinin öngörülmesi, küresel ölçeğe göre daha karmaşıktır. Bu etkilerin çözümlenmesi ancak deniz ekosistemleri ve atmosfer bileşenlerinin tümünü içeren bütünleştirilmiş bölgesel iklim araştırmalarıyla olanaklıdır. Bu nedenle, iklim ve çevre konularında karar ve yönetim süreçlerine girdi sağlayabilecek, yer sistem bilimlerinde kapasite geliştirmeye yönelik bir uzmanlık biriminin kurulması amaçlanmaktadır. DEKOSİB’in hedefleri,

• Bütünleştirilmiş gözlem sistemlerinden elde edilen iklim değişken veri kümeleri ve zaman serilerinin uzun dönemli izlenmesi, saklanması ve çözümlenmesi,
• Fiziksel ve biyokimyasal süreçleri çözümleyen iklim modelleri ve öngörü sistemlerinin oluşturulması, var olan modellerde işbirliğine gidilmesi, ve
• Deniz, atmosfer ve ekosistem bilimlerinde uzmanlık ve bilgi birikiminin artırılmasıdır.

DEKOSİB’i insan ve donanım kaynaklarıyla destekleyecek olan ODTÜ Deniz Bilimleri Enstitüsü (DBE), otuz yılı aşkın bilimsel birikimini oluşturduğu süreçte, güçlü bir ulusal ve uluslarası işbirliği ağının önemli bir parçası olmuştur. Bunun yanı sıra, Türkiye’de bu alanda söz sahibi kurum ve kuruluşlarla gerçekleştirilen işbirliği ağı çerçevesinde, DEKOSİB çalışmalarını hem ulusal hem de uluslar arası arenada başarıyla temsil etmeyi hedeflemektedir. Ayrıca, DEKOSİB Kalkınma Bakanlığı tarafından da desteklenmektedir.

Sürdürülebilir Kalkınma için Türkiye Biyolojik Kaynaklar Araştırma, Koruma ve Uygulama Araştırma Grubu

Türkiye, gen kaynakları (bitki, hayvan ve mikroorganizmalar) bakımından zengin bir konumdadır. Gen kaynaklarının araştırılması, korunması ve gen kaynaklarının uygulamaya aktarılmasına yönelik araştırmalar farklı kamu kuruluşlarında çok da etkin olmayan bir şekilde yapılmaktadır. Türkiye’nin Dünya’da kabul edilen 8 önemli tarımsal bitki gen kaynağı merkezlerinden 2’sine (Yakın Doğu ve Akdeniz Çeşitlilik Merkezleri) ev sahipliği yaptığı dikkate alınırsa, gen kaynaklarının araştırılması, korunması ve kullanılmasının ülkemiz tarımı için çok önemli olduğunu göstermektedir.

Diğer bir örnek ise dünyada saptanmış 25 bal arısı alttüründen 5’i Türkiye’de bulunmakta ve son yıllarda görülen arı ölümleri dikkate alındığında hem arı ürünleri üretimi ve hem de bitkilerin tozlaşma yoluyla üremesini sağlamaları nedeniyle önemli bir genetik zenginlik oluşturmaktadır. Ülkemiz gen kaynaklarının korunması gerek Tarım Bakanlığı gerekse Çevre ve Orman Bakanlığı çalışma programlarında en önemli konulardan birini oluşturmaktadır.

Ülkemizde gen kaynaklarını, moleküler biyoloji ve diğer ileri teknolojilerle çalışan, koruma programlarına yön verecek ve önemli gen kaynaklarını tarımda, hayvancılıkta, ormancılıkta, sağlıkta ve gıda endüstrisinde ülkemiz hizmetine sunacak birimin “Sürdürülebilir Kalkınma için Türkiye Biyolojik Kaynaklar Araştırma, Koruma ve Uygulama Birimi” olması ve aşağıdaki alt birimlerden oluşması planlanmaktadır.

  • Ekosistem İzleme-Çevre Toksikolojisi / Deney Hayvanları Uygulama ve Araştırma Birimi (Temel Bilimler, sağlık ve nanobiyoteknoloji, Biyofarmasötik ve Aşı geliştirme) Yaban Hayatı ve Hayvan Gen Kaynakları Araştırma Birimi
  • Bitki Gen Kaynakları (Tarımsal bitkiler ve yabani akrabaları, Orman Ağaçları, Tıbbi ve Aromatik Bitkiler) Araştırma Birimi
  • Mikrobiyal Gen Kaynakları Araştırma Birimi
  • Genomiks ve Proteomiks Araştırma Birimi

Yukarıdaki birimlerin konularıyla ilgili üniversitemizde özellikle de Biyolojik Bilimler Bölümünde çalışan önemli sayıda öğretim üyesi ve araştırmacı bulunmaktadır. Yine bu birim konularıyla ilgili olarak önemli sayıda ve büyüklükte araştırma projeleri her yıl üniversitemize getirilmektedir.

Birimin hedefi ülkemiz biyolojik kaynaklarını ve özellikle de gen kaynaklarını daha etkin çalışacak ve kullanacak bir altyapının oluşturulması, gerekli araştırmacıların eğitilmesi ve yetiştirilmesi, ülke gen kaynakları araştırma–koruma-kullanma politikalarının ulusal ve uluslararası platformlarda yönlendirilmesidir.

1) Ekosistem İzleme-Çevre Toksikolojisi / Deney Hayvanları Uygulama ve Araştırma Birimi

  • Bu birimin altında aşağıdaki araştırma grupları yer alacaktır:
  • Biyokimyasal ve toksikolojik çalışmalar grubu
  • Biyofiziksel çalışmalar grubu
  • Hayvan fizyolojisi çalışmaları
  • Biyoinformatik ve biyometri
  • Ekosistem izleme (Farklı ekosistemlerin incelenmesi, modellenmesi, yönetilmesi ve izlenmesi)

2) Yaban Hayatı ve Hayvan Gen Kaynakları Araştırma Birimi

Amacı, konumu nedeniyle birçok yerli hayvan ırkının Anadolu’da yetiştirildiği ve buradan dünyanın öteki bölgelerine yayıldığı ülkemizde evcil hayvanlar ve yaban hayatı gen kaynaklarının araştırılması, karakterize edilmesi, sürüdürülebilr kalkınma için korunması ve ekonomiye kazandırılmasına yönelik bilgi üretmektir. Birimin işlevi, ulusal ve bölgesel olarak referans merkezi olarak hizmet vermek, bu konuda gerekli olacak araştırmacı ve uygulamacılara yönelik eğitim vermek ve hayvan gen kaynakları kollekisyonu ve değişim görevi yapmak ve hayvan gen kaynakları için “adli tıp” merkezi görevini üstlenmektir.

3) Bitki Gen Kaynakları (Tarımsal bitkiler ve yabani akrabaları, Orman Ağaçları, Tıbbi ve Aromatik Bitkiler) Araştırma Birimi

Bu birimin amacı kültür bitkilerinin yabani akrabaları ile ekonomik önemi olan diğer aromatik ve tıbbi bitkiler ve orman ağaçlarımıza ait gen kaynaklarının ekosistem, tür ve gen düzeyinde çalışılması, karakterize edilmesi, korunması ve kullanılmasına yönelik bilgiler üretmektir. Ulusal ve bölgesel olarak referans merkezi olarak hizmet vermek, bu konuda gerekli olacak araştırmacı ve uygulamacılara yönelik eğitim vermek, bu birimle kurulacak Bitki Müzesi (Botanik Bahçesi, Arboretum ve Herbaryum) ile bitki gen kaynakları kollekisyon ve değişim görevi yapmak ve bitki gen kaynakları için “adli tıp” merkezi görevini üstlenmek hedefler arasındadır.